Yng Nghynhadledd Cymunedau Mwy Diogel eleni, fe wnaethom daflu goleuni ar enillwyr cyffredinol Gwobrau Cymunedau Mwy Diogel Cymru 2025. Un o’r enillwyr oedd Action for Children. Isod rydym yn cloddio i mewn i’w gwaith yng Nghymru ac yn darganfod sut maen nhw’n cefnogi pobl ifanc sydd mewn perygl o gael eu hecsbloetio a’u masnachu’n droseddol.
Mae Action for Children yn un o brif elusennau plant y DU, gyda hanes hir o gefnogi plant, pobl ifanc a theuluoedd sy’n agored i niwed i adeiladu bywydau mwy diogel a mwy sefydlog. Wedi’i sefydlu ym 1869 gan Thomas Bowman Stephenson fel y Cartref Plant Cenedlaethol, mae’r sefydliad wedi treulio mwy na 150 mlynedd yn addasu i ddiwallu anghenion cymdeithasol newidiol tra’n parhau i fod yn ymrwymedig i genhadaeth syml ond pwerus: amddiffyn a chefnogi plant sy’n wynebu anfantais, esgeulustod neu argyfwng. Heddiw, mae Action for Children yn darparu ystod eang o wasanaethau ledled y DU, gan gynnwys gofal preswyl, maethu a mabwysiadu, cymorth i deuluoedd, gwasanaethau iechyd meddwl, ac ymyriadau wedi’u targedu i bobl ifanc sydd mewn perygl o niwed.
Yng Nghymru, mae Action for Children yn ddarparwr sylweddol o wasanaethau plant, gyda phresenoldeb cryf a chynyddol ledled y wlad. Mae ei waith yn cynnwys cartrefi plant, rhaglenni cymorth i deuluoedd, gwasanaethau gofalwyr ifanc, a phrosiectau sydd wedi’u cynllunio i gryfhau lles emosiynol a gwytnwch. Mae’r sefydliad yn gweithio’n agos gydag awdurdodau lleol Cymru a Llywodraeth Cymru ar flaenoriaethau gan gynnwys ymyrraeth gynnar, atal ac ymarfer sy’n seiliedig ar drawma. Mae’n ymrwymedig i sicrhau bod plant yn gallu aros yn ddiogel yn eu teuluoedd lle bo modd, tra hefyd yn darparu gofal o ansawdd uchel lle nad yw.
Un nodwedd ddiffiniol o waith Gweithredu dros Blant yng Nghymru yw ei bwyslais ar ymarfer sy’n seiliedig ar berthynas. Mae staff wedi’u hyfforddi i adeiladu perthnasoedd cyson, ymddiriedol gyda phlant a theuluoedd, gan gydnabod bod y cysylltiadau hyn yn aml yn sylfaen ar gyfer newid hirdymor. Mae’r dull hwn yn arbennig o bwysig i blant sydd wedi profi trawma, ansefydlogrwydd neu esgeulustod. Ar draws ei gwasanaethau Cymraeg, mae’r elusen hefyd yn adlewyrchu ymrwymiad i ddarparu diwylliannol sensitif, gan gynnwys defnyddio’r Gymraeg a ffocws cryf ar ymgorffori gwasanaethau o fewn cymunedau lleol.
Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, un o’r heriau mwyaf brys sy’n wynebu plant ledled y DU—ac yn gynyddol yng Nghymru—yw ecsbloetio troseddol. Mae hyn yn cynnwys gweithgarwch llinellau sirol, lle mae grwpiau troseddol cyfundrefnol yn trin ac yn ecsbloetio plant i gludo a gwerthu cyffuriau, yn ogystal â mathau eraill o orfodi, trin a chamdriniaeth. Mae plant sy’n cael eu hecsbloetio’n droseddol yn aml ymhlith y rhai mwyaf agored i niwed, ac yn aml yn cael eu heffeithio gan dlodi, chwalu teuluoedd, gwaharddiad o addysg, neu amser mewn gofal. Mae ecsbloetiwyr yn ysglyfaethu ar y gwendidau hyn, gan gynnig ymdeimlad ffug o berthyn neu wobr ariannol cyn trapio pobl ifanc mewn cylchoedd o gam-drin a rheolaeth.
Mae Action for Children wedi datblygu ymatebion arbenigol i’r mater hwn, gan gynnwys gwasanaethau pwrpasol sy’n canolbwyntio ar adnabod, cefnogi a diogelu plant sydd mewn perygl o gael eu camfanteisio. Mae’r gwasanaethau hyn yn gweithio ar sawl lefel: ymyrryd yn gynnar lle mae risgiau’n dod i’r amlwg, cefnogi pobl ifanc sy’n cael eu hecsbloetio ar hyn o bryd, a helpu’r rhai sydd wedi cael eu hecsbloetio i wella ac ailadeiladu eu bywydau. Mae ymarferwyr yn gweithio’n agos gyda phartneriaid fel yr heddlu, gwasanaethau cymdeithasol, ysgolion a thimau cyfiawnder ieuenctid i sicrhau ymateb cydgysylltiedig, tra hefyd yn adeiladu perthnasoedd uniongyrchol, dibynadwy gyda phobl ifanc eu hunain.
Yng Nghymru, mae’r gwaith hwn yn arbennig o bwysig mewn ardaloedd lle gall plant gael eu targedu gan gamfanteisio sy’n gysylltiedig â rhwydweithiau troseddol ehangach. Mae Sir y Fflint yn un o’r ardaloedd hyn lle mae Action for Children wedi bod yn cyflawni gwaith effeithiol i fynd i’r afael â chamfanteisio troseddol ar blant. Wrth wraidd y gwaith hwn mae Libby Webb a’i thîm, y mae eu hymroddiad a’u harbenigedd wedi helpu i lunio gwasanaeth hynod effeithiol, sy’n ymatebol yn lleol. Mae eu gwaith yn enghraifft o’r hyn y gellir ei gyflawni pan fydd partneriaethau cryf, gwybodaeth arbenigol a dull sy’n canolbwyntio ar y plentyn yn dod at ei gilydd.
Mae tîm Libby Webb yn gweithio’n ddwys gyda phlant sydd mewn perygl o gael eu hecsbloetio, gan gynnig cefnogaeth un-i-un, mentora ac ymyriadau ymarferol. Maent yn helpu pobl ifanc i ddatgysylltu o berthnasoedd niweidiol, ail-ymgysylltu ag addysg neu hyfforddiant, a datblygu’r hyder a’r gwytnwch sydd eu hangen i adeiladu dyfodol mwy diogel. Mae eu dull wedi’i wreiddio mewn cysondeb ac ymddiriedaeth – yn aml yn darparu’r berthynas sefydlog, ddibynadwy gyntaf y mae person ifanc wedi’i brofi. Ochr yn ochr â’r gwaith uniongyrchol hwn, mae’r tîm yn cydweithio’n agos ag awdurdodau lleol, Heddlu Gogledd Cymru, ysgolion ac asiantaethau eraill i rannu cudd-wybodaeth, codi ymwybyddiaeth a chryfhau ymatebion diogelu.
Mae atal hefyd yn elfen allweddol o fodel Sir y Fflint. Mae’r tîm yn cyflwyno sesiynau ymwybyddiaeth mewn ysgolion a chymunedau, gan helpu pobl ifanc i ddeall realiti ecsbloetio ac adnabod arwyddion rhybuddio. Maent hefyd yn cefnogi rhieni, gofalwyr a gweithwyr proffesiynol i nodi risgiau yn gynnar ac ymateb yn briodol. Mae’r dull rhagweithiol hwn yn helpu i leihau nifer y plant sy’n cael eu tynnu i ecsbloetio yn y lle cyntaf, gan ategu’r gefnogaeth ddwys a gynigir i’r rhai sydd eisoes wedi’u heffeithio.
Mae effaith y gwaith hwn wedi’i gydnabod yn eang. Mae Libby Webb a’i thîm wedi derbyn gwobrau sy’n cydnabod eu arloesedd a’u heffeithiolrwydd wrth fynd i’r afael â chamfanteisio troseddol ar blant. Mae’r anrhydeddau hyn nid yn unig yn adlewyrchu’r gwahaniaeth maen nhw’n ei wneud yn lleol, ond hefyd yn tynnu sylw at bwysigrwydd buddsoddi mewn gwasanaethau arbenigol sy’n rhoi diogelwch a lles plant yn ganolog.
Mae realiti’r gwaith hwn yn cael ei ddwyn i sylw gan brofiadau pobl ifanc fel BK. Mae ei stori yn dangos sut y gall bregusrwydd ac ecsbloetio ddatblygu pan fydd systemau’n methu ag ymateb yn effeithiol. O ddwy oed, roedd BK yn profi ansefydlogrwydd, gan symud i mewn ac allan o ofal ac ar draws gwahanol rannau o’r wlad heb unrhyw gefnogaeth gyson. Cafodd ei wahardd o sawl ysgol ac ni chafodd addysg o 12 oed. Er gwaethaf arwyddion clir o niwroamrywiaeth, ni chafodd erioed ei asesu na’i ddiagnosio. Yn hytrach, cafodd ei labelu fel “heriol” – disgrifiad a guddiodd ei anghenion heb eu diwallu a’i adael heb yr help yr oedd ei angen arno.
Yn y cartref, roedd BK yn byw gyda chamddefnyddio sylweddau rhieni a thrais domestig, tra yn ei gymuned daeth yn gysylltiedig ag ymddygiad gwrthgymdeithasol ac yn adnabyddus i asiantaethau lleol fel problem. O dan hyn, fodd bynnag, roedd plentyn yn ceisio perthyn, diogelwch a derbyniad. Roedd yr anghenion emosiynol hyn heb eu diwallu yn ei wneud yn darged hawdd i’w ecsbloetio. Yn raddol tynnodd cyfoedion hŷn ef i mewn i rwydwaith gangiau, gan gynnig yr ymdeimlad o hunaniaeth a chysylltiad yr oedd wedi bod ar goll. Heb ymateb diogelu ystyrlon nac oedolion dibynadwy yn ei fywyd, daeth ecsbloetio troseddol, yn ei lygaid, yn lle lle roedd yn cael ei werthfawrogi.
Wrth i’r risgiau gynyddu, gwelodd BK drais difrifol ond parhaodd i gael ei weld yn bennaf trwy lens troseddu yn hytrach na bregusrwydd. Dim ond pan gafodd ei gyfeirio at y Gwasanaeth Cymorth Camfanteisio Troseddol y dechreuodd darlun gwahanol ddod i’r amlwg. Ymgysylltodd ar unwaith, gan fynychu pob sesiwn a chyfarfod pob carreg filltir. Am y tro cyntaf, gwelodd gweithwyr proffesiynol ei gymhelliant a’i botensial. Trwy gefnogaeth gyson, dechreuodd gredu y gallai ei ddyfodol fod yn wahanol.
Fodd bynnag, dyfnhaodd ei ecsbloetio pan gafodd ei fasnachu allan o’r ardal i redeg cyffuriau i ad-dalu dyled. Aeth ar goll am dros 24 awr cyn cael ei sylwi, er gwaethaf ei fod mewn lleoliad 24/7 wedi’i staffio. Pan gafodd ei ystafell ei wirio yn y pen draw, daethpwyd o hyd i machete a ffonau llosgydd lluosog – dangosyddion clir o’r lefel risg a wynebodd. Hyd yn oed pan estynnodd allan at ei fam mewn trallod, roedd yr ymateb gan asiantaethau yn amheus, gydag amheuon wedi’u codi yn hytrach na chymryd camau diogelu brys.
Ar ôl bron i wythnos, llwyddodd BK i gysylltu â’i weithiwr o’r Criminal Exploitation Support Service, a deithiodd i ddod ag ef adref. Ond yn hytrach na chael ei amddiffyn fel dioddefwr masnachu, cafodd ei arestio am dorri amodau mechnïaeth sy’n gysylltiedig â’r union leoliad yr oedd wedi cael ei ecsbloetio ohono. Er gwaethaf penderfyniad cadarnhaol y Mecanwaith Cyfeirio Cenedlaethol yn cadarnhau ei statws fel dioddefwr, a thystiolaeth broffesiynol fanwl yn amlinellu ei gynnydd, cafodd ei gadw yn y ddalfa. Gwnaed y penderfyniad heb iddo fod yn bresennol yn y llys, gan danlinellu’r methiannau systemig sy’n parhau i effeithio ar blant sy’n cael eu hecsbloetio.
Nid yw stori BK yn unigryw. Ledled y DU, mae miloedd o blant yn wynebu profiadau tebyg o ecsbloetio, gorfodaeth a thrais, yn aml wedi’u gwaethygu gan dlodi a methiannau blaenorol mewn systemau gofal a chymorth. Yn rhy aml, mae’r plant hyn yn cael eu troseddu yn hytrach na’u hamddiffyn, gyda’u profiadau yn cael eu camddeall neu eu hanwybyddu. Mae ei achos yn tynnu sylw at pam mae gwasanaethau arbenigol fel y rhai a ddarperir gan Action for Children yn hanfodol—nid yn unig i gefnogi pobl ifanc unigol, ond i herio’r systemau sy’n eu methu.
Yn y pen draw, mae gwaith Libby Webb a’i thîm yn Sir y Fflint yn dangos y gwahaniaeth y gall cefnogaeth ymroddedig, sy’n seiliedig ar berthynas a thrawma ei wneud. Trwy gydnabod plant fel dioddefwyr, adeiladu ymddiriedaeth, ac eirioli dros newid, maent yn helpu i drawsnewid bywydau a gwella ymatebion i ecsbloetio troseddol. Mae eu gwaith arobryn yn enghraifft bwerus o’r hyn sy’n bosibl pan fydd plant yn cael eu gweld, eu clywed a’u cefnogi mewn gwirionedd—a pham mae buddsoddiad parhaus yn y gwasanaethau hyn yn parhau i fod mor bwysig.
