Ddydd Mawrth 19 Mai 2026, cynhaliodd Rhwydwaith Cymunedau Mwy Diogel Cymru seminar ar gyllyll mewn ysgolion, gan ddod â phartneriaid o blismona, llywodraeth leol, addysg a’r trydydd sector ynghyd i archwilio sut y gall Cymru ymateb i’r mater cymhleth a sensitif hwn drwy ddull sy’n cael ei arwain gan atal.
Pwysleisiodd y sesiwn, a hwyluswyd gan Dan Jones o’r Uned Atal a Lleihau Trais, bwysigrwydd gweithio mewn partneriaeth a seilio trafodaethau mewn tystiolaeth a phrofiad byw.
Deall y cyd-destun yng Nghymru
Wrth agor y seminar, rhoddodd Dan Jones gyd-destun pwysig, gan dynnu sylw, er bod digwyddiadau difrifol yn ymwneud â chyllyll yng Nghymru yn parhau i fod yn gymharol brin, gall eu heffaith fod yn ddwfn a phellgyrhaeddol. Gall hyd yn oed digwyddiadau ynysig gael canlyniadau parhaol i ddioddefwyr, teuluoedd, ysgolion a chymunedau, a gall yr ofn o droseddau cyllyll ei hun achosi pryder sylweddol ymhlith pobl ifanc.
Ailddatganodd y seminar y cyfeiriad teithio cenedlaethol, gyda mwy o ffocws ar ymyrraeth gynnar, atal a dargyfeirio pobl ifanc i ffwrdd o’r system cyfiawnder troseddol lle bynnag y bo modd.
Dysgu o ddigwyddiadau critigol a mewnwelediadau plismona
Rhannodd y Prif Gwnstabl Cynorthwyol Dros Dro Ross Evans, Heddlu Dyfed Powys, fyfyrdodau o ddigwyddiadau diweddar yng Nghymru, gan gynnwys effaith sylweddol trais mewn ysgolion ar gymunedau cyfan.
Pwysleisiodd fod yn rhaid i ysgolion barhau i fod yn amgylcheddau diogel, dibynadwy, ond cydnabuodd fod digwyddiadau, gan gynnwys bygythiadau a ffug, yn dod yn fwy aml a chymhleth. Mae tueddiadau sy’n dod i’r amlwg fel bygythiadau ar-lein (‘feeding’ a ‘doxing’) yn creu aflonyddwch ac yn gofyn am ymatebion cydgysylltiedig gan yr heddlu a phartneriaid.
Roedd y pwyntiau dysgu allweddol yn cynnwys yr angen am:
- Rhannu gwybodaeth gryfach rhwng asiantaethau
- Mwy o ddefnydd o ddulliau sy’n seiliedig ar drawma
- Gwell mynediad at wasanaethau cymorth, gan gynnwys cymorth cynnar a darpariaeth iechyd meddwl
- Chwilfrydedd proffesiynol parhaus a rheoli risg rhagweithiol
Mae’r myfyrdodau hyn yn atgyfnerthu pwysigrwydd parodrwydd ochr yn ochr ag atal.
Pwysigrwydd llais ieuenctid a phrofiad byw
Cyflwynodd Stephanie McArdle ac Emily Powell o Academi Cyfryngau Cymru fewnwelediadau o’u gwaith gyda phobl ifanc ledled De Cymru, gan gynnwys y rhaglenni Braver Choices a Youth Voice.
Mae eu canfyddiadau yn tynnu sylw at y ffaith bod cario cyllyll yn aml yn cael ei yrru gan ofn yn hytrach na bwriad i niweidio. Dywedodd llawer o bobl ifanc eu bod yn cario arfau i’w hamddiffyn, wedi’u dylanwadu gan bwysau cyfoedion, cyfryngau cymdeithasol, a chred bod eraill yn gwneud yr un peth.
Roedd themâu ailadroddus yn cynnwys:
- “Paradocs diogelwch”, lle mae ofn yn arwain at fwy o gario
- Pwysau sy’n gysylltiedig ag enw da a delwedd
- Dylanwad amgylcheddau cymdeithasol ac ecsbloetio
- Diffyg cyfleoedd dibynadwy i siarad a cheisio cymorth
Pwysleisiodd pobl ifanc hefyd fod ymyriadau yn fwyaf effeithiol pan fyddant yn berthnasol, wedi’u seilio ar brofiadau bywyd go iawn, ac yn cael eu cyflwyno gan oedolion dibynadwy.
Yn bwysig, pwysleisiodd siaradwyr fod cario cyllyll yn aml yn symptom o faterion ehangach fel bwlio, trawma neu fregusrwydd, a bod mynd i’r afael â’r achosion sylfaenol hyn yn hanfodol i atal.
Datblygu dull cyson trwy ganllawiau WISES
Cyflwynodd Clare Yeoman o Gyngor Caerdydd y Canllawiau Arfau mewn Ysgolion a Lleoliadau Addysgol (WISES), a ddatblygwyd mewn ymateb i bryderon penaethiaid am ddiffyg gweithdrefnau cyson.
Mae’r canllawiau yn nodi dull clir, sy’n canolbwyntio ar ddiogelu o ymateb i ddigwyddiadau sy’n ymwneud ag arfau, gan gynnwys:
- Pryd a sut i gynnal chwiliadau’n ddiogel
- Sut i ymateb os amheuir neu ddarganfyddir arf
- Gweithdrefnau ar gyfer cofnodi digwyddiadau a chefnogi staff
- Y defnydd o gyfarfodydd adolygu digwyddiadau i ddatblygu cynlluniau diogelwch wedi’u teilwra
Egwyddor allweddol yw cynnal cefnogaeth i bobl ifanc, hyd yn oed pan fydd digwyddiadau difrifol yn digwydd, gan sicrhau nad ydynt yn cael eu heithrio heb gynllun ar gyfer addysg barhaus a diogelu.
Mae’r canllawiau wedi cael eu cyd-gynhyrchu gydag ysgolion, pobl ifanc a phartneriaid, ac maent bellach yn cael eu cyflwyno’n ehangach ledled Cymru, gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru.
Gweithio gyda’n gilydd ledled Cymru
Trwy gydol y sesiwn, pwysleisiodd siaradwyr a chyfranogwyr na ellir mynd i’r afael â niwed sy’n gysylltiedig â chyllyll mewn ysgolion gan addysg yn unig. Mae’n gofyn am weithredu cydgysylltiedig ar draws plismona, iechyd, gwasanaethau ieuenctid, awdurdodau lleol a chymunedau.
Roedd cefnogaeth gref i ddatblygu dull Cymru gyfan sy’n galluogi partneriaid i rannu dysgu, nodi tueddiadau sy’n dod i’r amlwg, ac adeiladu ymatebion cyson, sy’n seiliedig ar dystiolaeth.
Daeth y seminar i ben drwy annog cydweithio a deialog barhaus, gan gydnabod, er bod y risgiau’n parhau, bod arbenigedd ac ymrwymiad sylweddol ledled Cymru i adeiladu cymunedau ysgol mwy diogel.
Gwyliwch y recordiad llawn o’r seminar yma.
